ჩვენს შესახებ
პოპულარული
სტატიების არქივი
გამოკითხვები
რა ტიპის სტატიებს ისურვებდით ?
03 იანვ 01:32ჟურნალი / სტატიები / ესეისტიკა / კრიტიკა / ისტორია / ფილოსოფია / ფსიქოლოგია / მეცნიერება / გამოქვეყნებული
ოქტავიო პასი - მარტოობის დიალექტიკა (თარგმანი - ნუგზარ კუჭუხიძე)
თარგმანი - ნუგზარ კუჭუხიძისა
მხოლოდ მექსიკელი არ განიცდის მარტოობას, მიტოვებულობასა და საკუთარი თავისაგან გაუცხოებას. ყველა ადამიანი სიცოცხლის რომელიღაც წამში თავს მარტოდ გრძნობს; უფრო მეტსაც ვიტყვი - არსებითად, ადამიანი ყოველთვის მარტოა. სიცოცხლე - ეს ხომ უწყვეტი დამშვიდობებაა იმასთან, რაც ჩვენ ვიყავით, რადაც ვიქეცით და რაც ჩვენ ვიქნებით, მუდამ უცხო მომავლად. მარტოობა ადამიანური ყოფიერების სიღრმისეული აზრია. მხოლოდ ადამიანია მარტო და მხოლოდ მას არ შეუძლია სხვის გარეშე ყოფნა. ადამიანის ბუნება - თუკი საერთოდ შეიძლება და მისაღებია ადამიანის ბუნებაზე ლაპარაკი, ასეთ არსებაზე, რომელმაც გამოიგონა თავისი თავი, უთხრა ბუნებას „არა“ - ეს ყოველთვის სხვაში რეალიზების მისწრაფებაა. ადამიანი - ყოველთვის თანაზიარობის სევდა და ძიებაა. ამიტომაც ყოველთვის, როდესაც თავს ადამიანად შევიგრძნობთ, ჩვენ შევიგრძნობთ სხვის არ ყოფნას და თავს ეულად ვგრძნობთ.
ჩანასახმა, თავის გარემოსთან მტკიცედ შეწეპებულმა, არაფერი იცის საკუთარი თავის შესახებ. დაბადებით, ჩვენ ვწყვეტთ მუცლად უსინათლო სიცოცხლესთან კავშირს, რომელშიც სურვილის მაშინვე გაჩენას მოჰყვება სურვილის დაკმაყოფილება. სიცოცხლე გადაგვექცევა მიუსაფრობად, უცხო და მტრულ სამყაროში ჩავარდნად. ასაკის მატებასთან ერთად - ეს საკუთარი განმარტოვებულობის შეგრძნება გადაიზრდება მარტოობის გრძნობად. მოგვიანებით იგებ, რომ მარტოობას ვერ გაექცევი და რომ ეს ბედია და სწორედ, მთელი ძალით ვესწრაფვით ამ ბედისაგან გაქცევას და მიველტვით ოდესღაც დაკარგულ სამოთხეში დაბრუნებას. ეს - მთელ ჩვენ არსებას სურს. მარტოობა ორად გვყოფს: ვიძენთ თვითშეგნებას და იმავდროულად ვცდილობთ საკუთარი თავიდან გასვლას. მარტოობა - ჩვენი ძველთუძველესი ხვედრი, წარმოგვიდგება რაღაცნაირ განწმენდად, რომლის გავლასთან ერთად ჩვენ შევძლებთ სევდისა და გაუბედაობისაგან დახსნას. ყოფიერების მთლიანობის აღდგენა და სიცოცხლის სისავსე, სიმშვიდე და ბედნიერება, სამყაროსთან თანხმობა - აი რა გველოდება იქ, სადაც მარტოობის ლაბირინთი მთავრდება.
ხალხური მეტყველება ასახავს ამ ორმაგობას: მარტოობა მასში, ამასთანავე, ნიშნავს სასჯელსაც1. სიყვარულის ტანჯვანი - მარტოობის ტანჯვანია. თანაზიარობა და მარტოობა გამორიცხავენ ერთმანეთს და ავსებენ ურთიერთს. მარტოობით მონანიება იმიტომაცაა შესაძლებელი, რომ ადამიანში თანდათანობით გამოჟონავს განუსაზღვრელი, მაგრამ დანაშაულის მძაფრი შეგრძნება: მარტოხელა ადამიანი ღვთისაგან დავიწყებულია. მარტოობა - სასჯელია, სამაგიერო და მონანიებაა; განდევნილობა და დაბრუნებაზე დაპირებაა. ყველა ცოცხალმა იცის ეს.
დაბადება და სიკვდილი მარტოობით გამოცდაა. ჩვენ მარტოობაში ვიბადებით და მარტოობაში ვკვდებით. დაბადების წამში მარტოობით ღრმა და სერიოზული გამოცდა შეიძლება არის სიკვდილის იდუმალ წამში ჩავარდნა. სიკვდილის განცდა, დროის გასვლასთან ერთად, გადაიქცევა მოკდავობის შეგნებად. ბავშვსა და ველურს არ სჯერათ სიკვდილი, უფრო ზუსტად, მათ არ იციან მისი არსებობა, თუმცა სიკვდილი მათში უკვე ახორციელებს თავის იდუმალ სამუშაოს. თანამედროვე ადამიანი ადრე იგებს სიკვდილის შესახებ, ვინაიდან ყოველივე მის ირგვლივ არსებული ახსენებს, რომ ბედად გვიწერია სიკვდილი. ჩვენ გვასწავლიან არა იმდენად სიცოცხლეს, რამდენადაც სიკვდილს; და გვასწავლიან ცუდად.
ასე და ამგვარად, ჩვენი სიცოცხლე, მიედინება დაბადებიდან სიკვდილამდე. დედის წიაღიდან ამოხეთქილნი, ვასრულებთ ნაღვლიან სალტო-მორტალეს, დაყოვნებულ ნახტომს, გარდაუვლად სიკვდილით დამთავრებულს. მაგრამ რა არის სიკვდილი? ხომ არაა იგი სიკვდილამდე არსებულ სხვა სიცოცხლეში დაბრუნება? იმ სიცოცხლეში ხომ არა, თეთრ სინათლეში დაბადებამდე არსებულში, რომელშიც ყველაფერი ერთად იყო შერწყმული: სიმშვიდე და მოძრაობა, ღამე და დღე, დრო და მარადიულობა? მოკვდე - ნიშნავს კი ეს აღარყოფნას, საბოლოო სხეულდაკარგულობას? შეიძლება სიკვდილი - სწორედ, რომ ნამდვილი სიცოცხლეა? შეიძლება მოკვდე - არის დაბადება, ხოლო დაბადება - სიკვდილი? ვინ იცის. მაგრამ, არ ცოდნის მიუხედავად, ჩვენ მივესწრაფვით გავეცალოთ გულშემზარავ ეჭვებს, თავი დავიხსნათ მტანჯველი გონებისაგან. ყოველივე ის, რაც გვწყვეტს ცხოვრებისაგან - თვითშეგნება, დრო, გონება, ჩვევები, ადათ-წესები - იმავდროულად მასთან გვაკავშირებს და გვაგულიანებს ქმნად წიაღში დაბრუნებისაკენ, რომლისგანაც ჩვენ გამოგვაძევეს; და სიყვარულს ვთხოვთ, თუ რაოდენ მალე - ერთიანობის ეს ხარბი წყურვილი, ლტოლვა სიკვდილისაკენ და ვნება აღორძინებისაკენ, მოგვცეს ნამდვილი სიცოცხლის განცდა და გარდმოგვივლინოს ნამდვილი სიკვდილი. ჩვენ არ გვინდა არც ბედნიერება და არც სიმშვიდე, არამედ გვსურს სიცოცხლის სისავსის წამი, რომელიც თავის თავში შეიცავს წამს, რომელშიც ინიშნებიან სიცოცხლე და სიკვდილი, დრო და მარადიულობა. ვიცით, რომ სიცოცხლე და სიკვდილი ავსებენ ერთმანეთს და მტრობით შეადგენენ ერთ მთლიანობას. ქმნადობისა და ნგრევის შერწყმა - აი სიყვარულის აქტის მნიშვნელობა, რომელიც წამის რაღაც ნაწილში გვაძლევს სრულყოფილების დანახვის შესაძლებლობას.
ჩვენ სამყაროში სიყვარულს თითქმის არა აქვს ადგილი. ყოველივე მის წინააღმდეგაა ამხედრებული: მორალი, რასობრივი და კლასობრივი საზღვრები, კანონები და თავად შეყვარებულები. მამაკაცისთვის ქალი ყოველთვის იყო მისი „სხვა“, რაღაც ძირეული სახით განსხვავებული და თავისი და იმავდროულად მისგან განუყოფელი; მისკენ რაღაც დაუძლეველი გვიზიდავს და რაღაც არანაკლები ძალით გვაკავებს და გვაცილებს. ქალი, აღტაცებული ვარ მისით თუ შიშით გავრბივართ მისგან, ყოველთვის რაღაც სხვაა. აქცევს რა ქალს ნივთად, უცხო არსებად, ამახინჯებს ქალის ბუნებას თავის სახმარად, თავის პატივმოყვარეობის დასაკმაყოფილებლად, ავხორცული ჟინის და თვით სიყვარულის სახმარად, ამით მამაკაცი ქალს აქცევს ინსტრუმენტად, იარაღად. ცოდნისა და სიამოვნების წყარო, გვარის გამგრძელებელი, კერპი, ქალღმერთი, დედა, ჯადოქარი ან მუზა - ქალი, სიმონა დე ბოვუარის2 სიტყვებით, არის ყველაფერი, მაგრამ არასოდეს არაა თავისთავადი. ამიტომ ჩვენი ეროტიკული დამოკიდებულება ქალისადმი თავიდანვე შებღალულია, ძირშივე სამარცხვინოა. ქალსა და მამაკაცს შორის ყოველთვის დგას ლანდი - სახე, მასზე ჩვენგან თავსმოხვეული, რომელთანაც იგი შეზრდილია. ჩვენთვის მასზე ხელის შეხებაც კი არაა იოლი; ვერანაირად ვერ ვიშორებთ ყოველივე იმას, რაც დაკავშირებულია, ჩვენ წარმოსახვაში ქალის სხეულთან, სხეულის მოცემის მომსახურებით ხედვისაგან. ასევეა ქალთანაც: იგი თავს აღიქვამს, მხოლოდ, როგორც ნივთს, როგორც რაღაც „სხვას“. იგი არასოდეს არაა საკუთარი თავის პატრონი. მისი არსება ორად იყოფა იმას შორის, რაც იგი ნამდვილად არის და იმ სახედ, რომელსაც იგი იღებს; სახედ, თავსმოხვეული ოჯახით, სოციალური გარემოთი, სკოლით, მეგობარი ქალებით, რელიგიითა და მიჯნურით. მისი ქალურობა თუკი ჰპოვებს გამოვლენას, მხოლოდ ფორმებში, მისთვის მამაკაცის მიერ გამონაგონში, სიყვარული არაა ბიოლოგიური აქტი. სიყვარული - ადამიანური საქმეა და ყველაზე უფრო ადამიანური ადამიანურ საქმეთა შორის; იგი შემოქმედებითი აქტია, რასაც ჩვენ თვითონ ვქმნით და რაც ბუნებაში არ არსებობს. იგი არის ის, რაც ჩვენ გავაკეთეთ, ის, რასაც ყოველდღიურად ვაკეთებთ და ისიც, რასაც ჩვენ ყოველდღიურად ვანგრევთ.
ეს ერთადერთი წინააღმდეგობა არაა, რომელიც დგას ჩვენსა და სიყვარულს შორის. სიყვარული - არჩევანია; თავისუფალი არჩევანი - თვით ბედისწერის ხომ არა? მოულოდნელი განათება ჩვენი არსების ყველაზე უფრო იდუმალი კუნჭულების. მაგრამ ჩვენ საზოგადოებაში სასიყვარულო არჩევანი შეუძლებელია. ბრეტონი3 ერთ-ერთ თავის საუკეთესო წიგნში - „ძლიერი სიყვარული“ წერს, რომ ორი გარემოება თავიდანვე ადებს აკრძალვას სიყვარულის არჩევანს: საზოგადოების ცრუ შეხედულებები და ცოდვის ქრისტიანული იდეა. იმისათვის რომ სიყვარული განხორციელდეს, მან უნდა დაანგრიოს საზოგადოების საფუძვლები. ჩვენ დროში სიყვარული - ესაა სკანდალი, წესრიგის დარღვევა, საზოგადოებრივ ნორმათა გამოწვევა: ორი პლანეტა სწყდება თავის ორბიტას, იმისათვის რათა შეერწყან სამყაროს; და სიყვარულის ერთადერთი კონცეფცია, რომელსაც ვაღიარებთ - ესაა რომანტიკული, რომელიც გულისხმობს კატასტროფას ან განხეთქილებას იმიტომ, რომ საზოგადოებაში ყველა ეწინააღმდეგება თავისუფალი არჩევანის განხორციელებას.
ქალი სტერეოტიპის ტყვეობაში ცხოვრობს, რომელიც თავსმოხვეულია მამაკაცთა საზოგადოების მიერ, - შეიყვარა, ნიშნავს, თავის თავთან გაწყვეტას. შეყვარებულ ქალზე ჩვეულებრივ ამბობენ, რომ სიყვარულმა იგი გადაასხვაფერა და სხვა ადამიანად აქცია.
მამაკაცსაც არა აქვა არჩევანის შესაძლებლობა. მისი შესაძლებლობების არეალი მეტად შეზღუდულია. ბავშვობისას ის ქალურობას აღმოაჩენდა დედასა და დაში. აქედან მოყოლებული მასთან სიყვარული ასოცირდება რაღაც აკრძალულთან. ადამიანში ეროტიკული განპირობებულია ინცესტის შიშთან და მისკენ ლტოლვასთან. მეორე მხრივ, თანამედროვე ცხოვრება საჭიროების გარეშე აღიზიანებს მგრძნობელობას და ამასთანავე უწესებს მას მთელ რიგ შეზღუდვებს - კლასობრივს, ზნეობრივსა და ჰიგიენურსაც კი. დანაშაულის შეგრძნება - ესაა სურვილის აღვირი და დეზები. არჩევანი უფრო და უფრო ვიწროვდება. ჩვენ იძულებულნი ვართ შევეწყოთ ქალის იმ იდეალს, რომელიც სანქცირებულია მოცემული სოციალური ფენის მიერ. ჩვენთვის ძნელია შევიყვაროთ ქალი ან კაცი სხვა რასის, ან სხვა წრის, რომელიც სხვა ენაზე ლაპარაკობს, თუმცა არც მთლად შეუძლებელია თეთრკანიანმა ზანგი შეიყვაროს, ზანგმა - ჩინელი, ბატონმა - მოსამსახურე, მოსამსახურემ - ბატონი. თუმცა, ყოველივე ამასთან შეჯახებისას, უხერხულობის გრძნობა გვეუფლება. ვინაიდან ნამდვილი არჩევანი ჩვენ ძალებს აღემატება, ცოლად ვირჩევთ ისეთებს, რომლებიც ჩვენ „შეგვეფერება“ და არასოდეს არ ვაღიარებთ, რომ ცხოვრება დავუკავშირეთ - ზოგჯერ სიცოცხლის ბოლო დღეებამდე - ქალს, რომელიც არაა საყვარელი, ხოლო იგი, თავის მხრივ, თუნდაც ვუყვარდეთ, ვერასოდეს ვერ შეძლებს გამოჩნდეს ისეთი, როგორიც სინამდვილეში არის. სვანის4 სიტყვა: „წარმოიდგინეთ - დავკარგოთ საუკეთესო წლები არა ჩემი ტიპის ქალთან“ - მართლაცდა თანამედროვე მამაკაცებისა და ქალთა უმრავლესობას შეეძლოთ სიკვდილის წინ ეთქვათ ეს.
საზოგადოება მიიჩნევს, რომ სიყვარული მოწოდებულია ხორცშესხმული იქნას მტკიცე კავშირში, რომლის მიზანია - შთამომავლობის გაჩენა, მაგრამ ყოველივე ეს ეწინააღმდეგება საკუთრივ სიყვარულის ბუნებას; სიყვარულს აიგივებენ ცოლქმრობასთან. ამ ნორმიდან ყოველნაირი გადახრა მკაცრად ისჯება და ამასთანავე სასჯელის ზომა დამოკიდებულია იმაზე, როდის და სად ხდება ეს. (ჩვენთან ქალისათვის ეს იგივე სიკვდილის განაჩენია, ვინაიდან მექსიკაში, როგორც სხვა ესპანურენოვან ქვეყნებში, საყოველთაო მოწონებით არსებობს ორი მორალი: ერთი - ბატონებისათვის და მეორე სხვა დანარჩენებისათვის: ღარიბებისათვის, ქალთათვისა და ბავშვებისათვის). ქორწინებითი კავშირის მხარდაჭერა შეიძლება გამართლებული ყოფილიყო, თუკი საზოგადოება ნამდვილად დაუშვებდა არჩევანის შესაძლებლობას; და ვინაიდან ის ამას არ აკეთებს, გამოდის, რომ ქორწინება სიყვარულის არა უმაღლესი ფორმაა, არამედ უბრალო სამართლებრივი, საზოგადოებრივი და ეკონომიკური დადგენილება, რომლის მიზანსაც არაფერი საერთი არა აქვს სიყვარულის მიზანთან. ოჯახური ურთიერთობის სიმტკიცე - აი ქორწინებისათვის უმთავრესი, რომელიც, არსებითად, სხვა არაფერია, თუ არა თვით საზოგადოების ასახვა და მისი მიზანია - იმავე საზოგადოების რეპროდუქცია. აქედან მომდინარეობს ქორწინების ღრმად კონსერვატორული ხასიათი. მასზე თავდასხმა - ესაა ფაქტიურად საზოგადოების საფუძვლების შერყევა. ამიტომ სიყვარული, რომელსაც ეს არ სურს, მტრობს საზოგადოებას, რადგანაც ყოველთვის, როდესაც სიყვარული ხერხდება, მარცხს განიცდის ქორწინება, იგი გადაიქცევა იმად, რასაც საზოგადოება არანაირად არ ეთანხმება: თითოეულის მიერ თავისი მარტოობის აღმოჩენასა და საკუთარი სამყაროს შექმნის გადაწყვეტილებას, საზოგადოებრივ ნორმათა სიყალბის უკუგდებას, შრომისა და დროის გაუქმებას და საკუთარი თავის თვითშემძლედ გამოცხადებას. ამიტომ გასაკვირი არაა, რომ საზოგადოება გააფთრებით დევნის სიყვარულსა და მის თანამგზავრ პოეზიას, დევნის რა მათ, შერეკავს ბუფონადისა და პათოლოგიის იატაკქვეშეთში, აკრძალულ მისწრაფებათა ბნელ სამყაროში. არც ისაა გასაკვირი, რომ სიყვარული და პოეზია ჩამოისხმება სკანდალის, დანაშაულის და ლექსთა თხზვის მეტად თავისებურ და კრისტალურად ნათელ ფორმებში.
ქორწინების ინსტიტუტის მხარდაჭერა უსათუოდ მოითხოვს სიყვარულის დევნას და შემწყნარებულ დამოკიდებულებას, თუ არა პროსტიტუციის ღიად წაქეზებას. ამ აზრით ნიშანდობლივია მეძავის ორმაგი მდგომარეობა: ზოგიერთ საზოგადოებაში თაყვანისცემისა და კულტის ობიექტია, ჩვენთან კი ერთდროულად საზიზღარი და სასურველი არსებაა. სიყვარულის პაროდია და მისი მსხვერპლი - მეძავი, სიმბოლიზირებაა იმ ძალის, რომელიც გვჩაგრავს და გვამცირებს ჩვენ. უფრო მეტიც, ის რომ, პროსტიტუციის არსებობა ლაფში სვრის სიყვარულს, ზოგიერთ ჯგუფებში ქორწინების ურღვევი კავშირი - ცარიელი სიტყვაა. სხვის ლოგინებში ხეტიალი უკვე გარყვნილებად აღარ მიიჩნევა. ვერაგი შემცდენელი, თავისი როლის ჩარჩოებში ჩაკეტილი, რომელიც ქალში ხედავს მხოლოდ თავის პატივმოყვარეობის ან თავდავიწყების წყურვილის დაკმაყოფილების საშუალებას, - ეს ფიგურა, ისევე როგორც მოხეტიალე რაინდის ფიგურა, უკვე ჩაბარდა შორეულ წარსულს. დღეს სად მოიძევ ვინმე შესაცდენ ქალწულს, მფარველისა და დაცვის იმედის მქონეს ან შურისძიების მომლოდინე სახელგატეხილს. ეს სრულიად სხვა ეროტიკაა, ვიდრე მარკიზ დე სადის. სადი ტრაგიკული პიროვნება იყო, იდეით შეპყრობილი და მისი შემოქმედება, როგორც ელვა, ანათებს ადამიანის ხვედრს. არაფერი იმაზე უფრო უიმედო არაა, ვიდრე სადის გმირი. ჩვენ დროში ეროტიზმი - რიტორიკაში ვარჯიშია, მოცემულ თემაზე თხზვა და თვითტკბობაა. ეს ადამიანის არსის განათება კი არაა, არამედ სიყვარულის მდევნელი და დამნაშავეობის წამხალისებელი საზოგადოებისადმი კიდევ ერთი ბრალდება. სიყვარულის თავისუფლება? განქორწინება უკვე დიდი ხანია აღარაა უდიდესი მიღწევა. საქმე იმაში კი არაა, რომ გავაიოლოთ უკვე არსებული კავშირის რღვევა, რამდენადაც ვუზრუნველყოთ მამაკაცი და ქალი თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობით. იდეალურ საზოგადოებაში განქორწინების მიზეზი შეიძლება იყოს მხოლოდ ერთი რამ: სიყვარულის გაქრობა ან ახლის დაბადება. თავისუფალ ადამიანთა საზოგადოებაში განქორწინება - იშვიათი მოვლენაა, თითქმის ანაქრონიზმი, ზუსტად ისევე როგორც პროსტიტუცია და ცოლ-ქმრული ღალატი.
საზოგადოება თავს აჩვენებს მონოლითურად თავისთვის ცხოვრებით. მაგრამ როგორი მოჩვენებულობითაც არ უნდა აჩვენებდეს საზოგადოება მონოლითურობას, მის შიგნით გადის ღრმა ნაპრალი, რომელიც, შესაძლებელია, წარმოიშვა ჯერ კიდევ იმ დროს, როდესაც ადამიანი თანდათან შორდებოდა ბუნების სამყაროს და იწყებდა საკუთარი ხელებით თავის თავის შექმნას, ცნობიერებისა და მორალის გამომუშავებას. საზოგადოება - ესაა თავისებური სენით დაავადებული ორგანიზმი და იგი მდგომარეობს იმაში, რომ მისთვის აუცილებელია თავისი მიზნებისა და მოთხოვნილებების გამართლება. ზოგჯერ საზოგადოების მიზნები კამუფლირებულია გაბატონებული მორალის ნორმებით და ემთხვევა ამ საზოგადოების წევრთა სურვილებსა და მოთხოვნილებებს. სხვა შემთხვევაში ისინი არ ემთხვევიან და ეწინააღმდეგებიან საზოგადოების რაღაც ნაწილის ინტერესებს და არცთუ იშვიათად საზოგადოება თავის ამოცანას ხედავს იმაში, რათა დათრგუნოს ადამიანთა ყველაზე უფრო ღრმა ინსტიქტები; და იწყება კრიზისის ეპოქა, ერთ წერტილზე შეჩერება ან აფეთქება. ადამიანები, საზოგადოების წევრები, წყვეტენ ადამიანად ყოფნას და გადაიქცევიან ელემენტარულ უგრძნობ იარაღად.
თანამედროვე საზოგადოება ცდილობს გადალახოს თავისი შინაგანი გათიშულობა და ადამიანს ართმევს იმ მარტოობას, რომელიც არის სიყვარულის წყარო. ინდუსტრიული საზოგადოებები, დამოუკიდებლად იდეოლოგიური, პოლიტიკური ან ეკონომიკური განსხვავებებისა, ცდილობს მოხსნას ხარისხობრივი ადამიანური მრავალფროვნება და დაიყვანოს იგი რაოდენობრივ ერთსახოვნებაზე. მასობრივი წარმოების ტექნოლოგია ინერგება მისთვის უცხო სფეროებში: ადამიანთა გრძნობებში, ხელოვნებასა და მორალში. დაპირისპირებულობა და ყოველივე ის, რაც არ თავსდება ნორმაში, მხედველობაში აღარ მიიღება. მარტოობა უქმდება საკანონმდებლო წესით და მასთან ერთად უქმდება სიყვარულიც, ერთობის ფარული და თამამი ფორმა. სიყვარულის დაცვა, საზოგადოებისათვის არასასურველი, ყოველთვის სახიფათო საქმე იყო. ახლა კი იგი ხდება ჭეშმარიტად რევოლუციური საქმე.
სიყვარულში ისე, როგორც სხვა არაფერში, ვლინდება ის ორმაგი ინსტიქტი, რომელიც გვაგულიანებს საკუთარ თავში ჩაკეტვისაკენ და იმავდროულად გადავაბიჯოთ ჩვენ დადგენილ საზღვრებს და განვსახიერდეთ სხვად: ესაა სიკვდილი და აღორძინება, მარტოობა და თანაზიარობა; მაგრამ არა მხოლოდ სიყვარულში. თითოეულ ჩვენთაგანს მოუწია კავშირების გაწყვეტა და ახალის დამყარება, წაჩხუბება და შერიგება; და ყველა შემთხვევაში ესაა მარტოობის გადალახვის მცდელობა, რომელსაც თან ახლავს სხვის სამყაროში შეღწევა.
ბავშვი ეჯახება მისთვის უცხო ცხოვრებას და თავდაპირველად ყველა მისი რეაქცია დაიყვანება ტირილზე ან დუმილზე. დედის წიაღიდან დაკარგული კავშირის კომპესირებას იგი ცდილობს ემოციის ბობოქარი გამოვლინებით ან თამაშით. ასე იწყებს იგი დიალოგს, რომლის დასასრულია მისი სიკვდილისწინა სიტყვა. მაგრამ გარე სამყაროსთან ურთიერთობა - ეს უკვე აღარაა უმოქმედო ყოფნა დედის მუცელში, ცხოვრება ხომ მისგან პასუხს ელოდება. ბავშვს მოუწევს სამყარო დაასახლოს ქცევებით. თამაშისა და წარმოსახვის წყალობით მოზრდილთა უმოქმედო სამყარო - სკამი, წიგნი, ყველაფერი რაც გნებავთ - იწყებს საკუთარი ცხოვრებით ცხოვრებას. სიტყვისა და ჟესტის, ნიშნისა და მოქმედების ჯადოქრობით იქმნება ცოცხალი ბავშვური სამყარო, რომელშიც ნივთებს ესმით სიტყვა და შეუძლიათ ლაპარაკი. ენა, გაწმენდილი აბსტრაციისაგან, წყვეტს ნიშანთა ერთობლიობად არსებობას და გარდაიქმნება ჯადოსნურ ჯოხად. განხეთქილება ნივთსა და სახელწოდებას შორის ქრება. წარმოთქვა სიტყვა - ნიშნავს სიცოცხლისათვის გააღვიძო ის, რასაც იგი ასახელებს. წარმოიდგინო რაღაც - ნიშნავს ამ რაღაცის აღდგენას, - ასე ველურს არა აქვს ნივთის გამოსახულება, მაგრამ აქვს მისი ორეული. სიტყვა კვლავ ხდება რეალურობათა და პოეზიის ქმნადობა. ბავშვი სამყაროს ქმნის თავისებური სახით და ჯადოსნობის მეშვეობით თავს აღწევს მარტოობას. იგი და მისი გარემოცვა კვლავ ერთი მთლიანობაა. სირთულეები თეთრ სინათლეზე კვლავ წარმოჩნდება, როდესაც ბავშვი შეწყვეტს სიტყვისა და ჟესტის მაგიური ძალისადმი რწმენას. შეგნებული ცხოვრება იწყება მათ სიძლიერეში რწმენის დაკარგვით.
ყრმობა - ესაა ბავშვური სამყაროსაგან მოწყვეტა და შეჩერება მოზრდილთა სამყაროს შესასვლელთან. შპრანგერი5 მარტოობაზე ლაპარაკობს, როგორც ყრმობის დამახასიათებელ ნიშანზე. ნარცისი, განდეგილი - აი სახე მოზარდისა. ამ ასაკში პირველად ცნობიერდება საკუთარი განსხვავებულობა. მაგრამ აქ ჩვენ ვეჯახებით გრძნობათა იმავე დიალექტიკას: მოზარდის შინაგანი სამყარო კიდევ უფრო რთულდება, მაგრამ ყრმობითი ეგოცენტრიზმი შეიძლება გადალახულ იქნას მხოლოდ თავდავიწყებითა და გატაცებით. ამიტომ ყრმობა - ეს არა მხოლოდ მარტოობის ასაკია, არამედ ასევე არის ბობოქარ ვნებათა, გმირულ საქციელთა და თვითგანწირვის ასაკი. ფოლკლორში გმირი და შეყვარებული - ყოველთვის ყმაწვილია. წარმოდგენა ყმაწვილზე, როგორც თავის მარტოობაში წასულზე, სურვილებით დამწვარსა და შიშებით ტანჯულზე, თითქმის ყოველთვის ავსებს სხვა სახე: სადღაც მიმავალი მომღერალთა და მოცეკვავე ყმაწვილთა გუნდი, ან კიდევ, ბულვარში მოსეირნე წყვილის სახე. მოზარდი ღიაა სამყაროსათვის: სიყვარულისთვის, საქმიანობისათვის, მეგობრობისათვის, სპორტისათვის, საგმირო საქმისათვის. თანამედროვე ლიტერატურა - მჭერმეტყველური ესპანურის გამოკლებით, რომელშიც მოზარდი ყოველთვის თაღლითია ან ობოლი - სავსეა უკარება ყმაწვილებით, ურთიერთობათა უქონლობით დადარდიანებულებით: საქორწინო ბეჭდის, საბრძოლო ან რწმენითი გმირობის გამო. ყრმობა - ესაა დიად საქმეთა დაწყების წინ რაინდად კურთხევა.
მოწიფული ადამიანისათვის მარტოობის შეგრძნება არადამახასიათებელია. იგი სხვა ადამიანებთან და საგნებთან ცხოვრებისეულ შეტაკებაში ჩაბმული, ივიწყებს თავს შრომაში, ქმნადობის პროცესში, გონებრივ და ფიზიკურ საქმიანობაში. მისი თვითშეგნება შეერწყმის სხვა ადამიანთა შეგნებას, დრო იძენს მისთვის მნიშვნელობასა და მიმართულებას, იქცევა ისტორიად, ცოცხალ და შინაარსიან კავშირად მის წარსულთან და მომავალთან. მართლაცდა ჩვენი თავისებურება და განსაკუთრებულობა გამომდინარე ჩვენი დროებითობით - ჩვენი საბედისწერო დროში ფესვგადგმულობით, რომელიც ჩვენ თვითონ ვართ და რომელიც გვასაზრდოებს და გვშთანთქავს, - ეს განსაკუთრებულობა ჩვენთან რჩება, მაგრამ თითქოსდა შერბილებული სახით, ასე ვთქვათ - „მონანიებული“. ჩვენი პირადი ცხოვრება ისტორიაში ჩაშენდება, ხოლო ისტორია, ელიოტის თქმით, ხდება „a pattern of atimeless moments“.6
ამიტომ მოწიფული ადამიანის მარტოობის შეტევები - არანორნალური მოვლენაა. ის რომ, დღეს ასეთი მარტონი ბევრია, მიუთითებს დაავადების სერიოზულობაზე. იმ დროს, როდესაც ადამიანები ერთად მუშაობენ, ერთად მღერიან და ერთად ერთობიან, ადამიანი მარტოა, როგორც არასდროს. თანამედროვე ადამიანი არც ერთი საქმით მთლიანად არაა გატაცებული. ყოველთვის ჩვენი არსების რაღაც ნაწილი, ყველაზე უფრო იდუმალი, რჩება შეუხებელი და ფხიზლობს. ჩვენ აქტიურ საუკუნეში ადამიანებს გულისყური მიპყრობილი აქვთ საკუთარი თავისადმი. შრომამ - თანამედროვეობის ერთადერთმა ღმერთმა - შეწყვიტა შემოქმედებად არსებობა. უღიმღამო შრომამ სავსებით შეძლო გაეხადა ამ საზოგადოების ცხოვრება უაზრო. მარტოობა, რომელსაც ბადებს ეს შრომა, ჯოგური მარტოობა სასტუმროებში, კანტორებში, ქარხნის საამქროებსა და კინო-თეატრებში - სრულიად არაა განცდა, რომელიც აკეთილშობილებს სულს და არც სალხინებელია. ესაა საყოველთაო განაჩენი განწირული სამყაროს სარკისებური გამოხატულების.
ჩვენი გმირები და წმინდანები თითქოსდა განასახიერებენ მარტოობის ორმაგ აზრს: მოწყვეტას ერთი სამყაროსაგან და ახალი სამყაროს შექმნის მცდელობას. მითი, ცხოვრების აღწერა, ისტორია და პოემა ყოველთვის აღწერენ მარტოობისა და განდეგილობის წლებს, რომელიც ხშირად ემთხვევა ადრეულ სიყმაწვილეს და რასაც მოჰყვება სამყაროში დაბრუნება და აქტიური საქმიანობის პერიოდი. ესაა სწავლისა და ცხოვრებისათვის მომზადების დრო, მაგრამ უპირველესყოვლისა - დრო თვითშეწირვისა და მონანიების, გამოცდის, გამოსყიდვისა და განწმენდის. მარტოობა - ესაა კავშირების გაწყვეტა დრომოჭმულ სამყაროსთან და ძალთა მოკრება გადამწყვეტი შეტაკებისათვის. არნოლდ ტოინბი ამ აზრის ილუსტრირებას ახდენს მრავალრიცხოვანი მაგალითებით: პლატონური მითი გამოქვაბულის შესახებ, ცხოვრება წმინდა პავლესი, ბუდასი, მუჰამედის, მაკიაველის, დანტესი. თითოეულმა ჩვენთაგანმა თავისებურად განიცადა მარტოობა, საკუთარ თავთან დარჩენის სურვილი და ჩვენებთან დაბრუნების განახლება.
მარტოობის ეს დიალექტიკა, „the twofold motion of withd-rawl-and-return“,7 ტოინბის მიხედვით, შეიძლება შევამჩნიოთ პირდაპირ ყველა ხალხის ისტორიაში. შესაძლებელი, უძველეს საზოგადოებებში, რომელიც არ იყო ისე რთულად ორგანიზებული, როგორიც ჩვენია, იგი კიდევ უფრო საგრძნობია.
ძნელი წარმოსადგენი არაა თუ რაოდენ სახიფათოდ და დამაფრთხობლად ეჩვენებოდა მარტოობა პირველყოფილ ადამიანს, რომელსაც ჩვენ ასე თავდაჯერებულად და ასე არაზუსტად ველურს ვუწოდებთ. არქაული კულტურის აკრძალვათა წესებისა და რიტუალთა რთული გაძვალებული სისტემა მთლიანად ემსახურებოდა იმას, რომ დაეცვა იგი მარტოობისაგან. კოლექტივში ყოფნა - ერთადერთი გარანტიაა ნორმალური მდგომარეობისა და სიჯანსაღისათვის. ეული - ავადმყოფია, იგი გამხმარი ტოტია, რომელიც მოჭრასა და დაწვას ექვემდებარება, ვინაიდან ხიფათშია მთელი საზოგადოება, თუნდაც მისი ერთი წევრი დაავადდეს მარტოობით. საუკუნოვანი რიტუალის აღდგენა არა მხოლოდ უზრუნველყოფს სოციალური ჯგუფის ცხოვრებისეულ სიმტკიცეს, არამედ ამასთანავე იცავს მის სტრუქტურულ მთლიანობას. რიტუალი და მიცვალებულთა სულის უცვლელი ყოფნა - აი ის ღერია, რომელზედაც ეყრდნობა ყველა წესი, რომელიც ზღუდავს თავისუფალი ინდივიდის მოქმედებას და ადამიანს იცავს მარტოობისაგან, ხოლო ჯგუფს - გაფანტულობისაგან.
პირველყოფილი ადამიანისათვის ჯგუფისადმი კუთვნილება არის სიცოცხლე, რადგანაც გაფანტულობა მისთვის - სიკვდილია. მშობლიური ადგილებიდან გასული „წყვეტს ჯგუფის წევრად არსებობას. იგი კვდება და მასზე შესრულდება დაკრძალვის საჭირო წეს-ჩვეულება“. სამუდამო გაძევება სასიკვდილო განაჩენის ტოლფასია. ერთი აფრიკული წეს-ჩვეულება თვალსაჩინო მაგალითად ემსახურება სოციალური ჯგუფის მიცვალებულთა სულთან იდენტიფიკაციას, ხოლო მიცვალებულთა სულის - მიწასთან: „როდესაც ერთ-ერთი მკვიდრი ქალთან ერთად, რომელიც ცოლად შეირთო, ბრუნდება კიმბერლიდან, მოაქვს ცოტაოდენი მიწა. ყოველდღე ქალმა უნდა ჭამოს ეს მიწა... რათა შეეჩვიოს ახალ ადგილს. ერთი მუჭა მტვერი მას სხვებთან შეჩვევის შესაძლებლობას აძლევს“. ამ ადამიანებისათვის სოლიდარობა - „ორგანული ცხოვრებისეული მოთხოვნილებაა. ინდივიდი პირდაპირი ნაწილია ერთიანი სხეულის“. ამიტომ მეტად იშვიათია ინდივიდუალური მოქცევა. „ცალ-ცალკე ვერც სამოთხეში და ვერც ჯოჯოხეთში ვერავინ მოხვდება“, რადგანაც რაც ერთს შეემთხვევა, ეხება ყველა დანარჩენს.
როგორიც არ უნდა იყოს სიფრთხილე, ჯგუფი დაზღვეული არაა გაფანტულობისაგან. ყველაფერი შეიძლება იქცეს დაშლის მიზეზად: ომები, რელიგიური დაპირისპირება, წარმოების წესების ცვლა, დაპყრობა. საზოგადოების დაშლის შემდეგ თითოეული ჩამოშორებული ნაწილი ექცევა პრინციპულად ახალ სიტუაციაში: მარტოობა - სისხლისმიერი სისტემის რღვევის შედეგი, რომელიც ასაზრდოებდა ადრინდელ დახურულ საზოგადოებას - ამიერიდან არათუ სახიფათოა, რომელსაც შეეძლო გვერდი აევლო, არამედ გარდაუვალი ხვედრია, ყოფიერების სიღრმისეული არსია. მიუსაფრობა და მიტოვებულობა გადმოიღვრება ცოდვილობის შეგრძნებაში, რომელიც არაა დაკავშირებული არანაირ განსაზღვრულ დანაშაულთან: ცოდვა თავად ადამიანშია. უფრო სწორად, თავად ადამიანური ბუნებაა ცოდვილიანი. მარტოობა - ადამიანის პირველი ცოდვაა. თანაზიარობა და ზნეობრივი სიჯანსაღე კვლავაც სინონიმებია, ოღონდ ეს ყოველივე ახლა უხსოვარ დროშია. ასე იყო ოქროს საუკუნეში, მანამდე ვიდრე ისტორია დაიწყებოდა და ჩვენ, შეიძლება დავბრუნდეთ იმ საუკუნეში, თუკი ჩვენ შევძლებთ დროის ხაფანგისაგან თავის დახსნას. ამგვარად ცოდვის აღიარება ბადებს მონანიების საჭიროებას, იგი კი - იმის საჭიროებას ვინაც ეს ცოდვები უნდა მოინანიოს.
იბადება ახალი მითოლოგია და ახალი რელიგია. ყოფილი საზოგადოებისაგან განსხვავებით ახალი საზოგადოება დენადია და ყველაფრისთვის გახსნილია, ვინაიდან იგი გაძევებულებისაგან შედგება. საკმარისი არაა ამ საზოგადოებაში დაბადება, რათა მიეკუთვნებოდე მას. ის ზემოდან საჩუქარია და უნდა დაიმსახურო. დაფიცება თანდათანობით გარდაიქმნება ლოცვად, განწმენდის მოტივი იწყებს დომინირებას ინიციაციის წეს-ჩვეულებაში. მონანიების იდეასთან ერთად წარმოიშვება რელიგიური აზრი, ასკეტიკა, ღვთისმეტყველება და მისტიკა. მსხვერპლთშეწირვა და ზიარება წყვეტენ ტოტემურ ნადიმად არსებობას - თუკი ოდესმე ეს ასე იყო - ხსნის ახალ საზოგადოებაში შეღწევის შესაძლებლობას. რომელიღაც ღმერთი ყოველთვის ძე-ღმერთია, შთამომავალი უძველეს დემიურგთა, რომლებიც დრო და დრო კვდებიან, რათა კვლავ აღსდგნენ. ესაა ნაყოფიერების ღმერთი, მაგრამ ამასთანავე მხსნელიც, მსხვერპლად მისი მიტანა - არის საწინდარი იმისა, რომ მიწიერი საზოგადოება არის პირველსახე იმ სრულყოფილი ცხოვრების, რაც გველის სიკვდილის იქით. მიღმური სამყაროსადმი იმედებში იგრძნობა წარსულისადმი სევდა. ხსნის დაპირება ბუნდოვნად უქადის ოქროს საუკუნეს დაბრუნებას.
რა თქმა უნდა, ძნელად წარმოსადგენია, რომ ამა თუ იმ საზოგადოებოს ისტორიაში ყველა აქ ჩამოთვლილი თავისებურება გაერთიანებულიყო. მიუხედავად ამისა, ზოგჯერ ისტორია დეტალურად აღადგენს აქ მოხაზულ სქემას. მაგალითად, ორფიზმის დაბადება. როგორც ცნობილია ორფეოსის კულტი წარმოიშვა აქაველთა ცივილიზაციის განადგურების შემდეგ, იმ დროს როდესაც ბერძნები დაქსაქსულნი იყვნენ და ხალხები და კულტურები იძულებულნი იყვნენ ხელახლა მიხოხებულიყვნენ ერთმანეთთან. ძველი სოციალური და რელიგიური კავშირების აღდგენის მოთხოვნილებით სათავეს იღებს იდუმალ კულტთა წარმოშობა, რომელთა ადეპტებიც იყვნენ „მხოლოდ ახალ ადგილს შეგუებული გადასახლებულნი, რომლებიც იძულებით გადმოიყვანეს ამ მიწაზე და რომლებიც ოცნებობდნენ ისეთ ერთობაზე, რომელსაც ვერავინ წაართმევდა. მათ ერთი სახელი აქვთ - „ობოლნი“. (შევნიშნავ, სიტყვამ მოიტანა, რომ orphanos არა მხოლოდ „ობოლია“, არამედ „სიცარიელეც“. რას ვიზამთ, საბოლოო ჯამში, მარტოობა და ობლობა განა არ განიცდება როგორც სიცარიელე?)
ორფეოსის და დიონისეს კულტები, ისევე როგორც მოგვიანებით პროლეტარული რელიგიური მოძღვრება, ძველი სამყაროს დასასრულის გამომხატველია, - ყოველივე ეს არის ნიშანი დახურული საზოგადოებიდან ღია საზოგადოებაზე გადასვლის. დანაშაულის გაცნობიერება, მარტოობის შეგრძნება და მონანიების მოთხოვნილება მათში თამაშობს ისეთივე ორმაგ როლს, როგორც ინდივიდის ცხოვრებაში.
მარტოობის შეგრძნება, კაეშანი მთლიანობის მოშლის გამო, რომლისგანაც ჩამოშორებული ვიქენით, - არის კაეშანი სივრცეში ჩვენი ადგილისათვის. ძველთუძველესი ცრურწმენის თანახმად, რომელიც თითქმის ყველა ხალხშია, ეს სივრცე სხვა არაფერია თუ არა სამყაროს ცენტრი, „დედამიწის ჭიპი“. ზოგჯერ ამ ადგილზე ათავსებენ სამოთხეს. და აქედან, ამ ადგილიდან იწყებს თავის მითიურ ან რეალურ წარმოშობას მოცემული სოციალური ჯგუფი. აცტეკებთან მიცვალებულები ბრუნდებიან მიკტლანში, ჩრდილოეთში არსებულ ადგილზე, საიდანაც თავის დროზე მოვიდნენ. თითქმის ყველა მითი ქალაქებისა და სოფლების დაარსების შესახებ მოიხსენიებს წმინდა ცენტრის ძიებას, საიდანაც ჩვენ გამოგვაძევეს. წმინდა ადგილები - რომი, იერუსალიმი, მექა - განლაგებული არის მსოფლიოს ცენტრში ან ახდენენ მის სიმბოლიზირებას და წარგვგზავნიან მისკენ. მომლოცველობა ამ წმინდა ადგილებში - ესაა რიტუალური აღდგენა იმ მოგზაურობათა, რომელიც თითოეულმა ხალხმა აღასრულა თავის მითიურ წარსულში, იქამდე ვიდრე არ დაფუძნდებოდა აღთქმულ მიწაზე. უკან მოხედვის ან საკუთარი სახლის, ქალაქის შემოვლა, ვიდრე მას დავტოვებდეთ, იმგვარივე წარმოშობის ჩვევაა.
მითი ლაბირინთის შესახებ8 ამგვარივე სახის წარმოშობის ცრურწმენაა. სხვადასხვა სახის ასოციაციები ხელს უწყობდა იმას, რომ მითი ლაბირინთის შესახებ გახდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და უნივერსალური სიმბოლო: სანუკვარი ადგილი, საცავი რაღაც თილისმის ან რაღაც ისეთის, რაც ადამიანს უბრუნებს ჯანმრთელობას ან ხალხს - თავისუფლებას; რომელიმე გმირი ან წმინდანი შესული, სინანულისა და მონანიების შემდეგ, რომლებიც თითქმის ყოველთვის მოითხოვს განმარტოებას, ლაბირინთში ან მოჯადოვებულ ციხე-კოშკში; გმირის დაბრუნება, რათა დაარსოს ქალაქი, გადაარჩინოს იგი ან დაიხსნას. თუკი პერსევსის მითში მისტიკის ელემენტი თითქმის შეუმჩნეველია, გრაალის9 ლეგენდაში ასკეტური და მისტიკური ტენდენციები შეერწყმიან ერთმანეთს: ცოდვა, რომლის გამო მიწა და მეთევზე, მეფის ქვეშევრდომნი ისჯებიან უნაყოფობით, რიტუალური განწმენდა, სულიერი ჭიდილი და საბოლოოდ მადლი, ე.ი ზიარება.
ჩვენ არა მხოლოდ გაგვაძევეს ცენტრიდან და გაგვწირეს ჯუნგლებსა და უდაბნოში, მიხველ-მოხვეულ გადასასვლელებსა და ლაბირინთის მიწისქვეშეთში მისკენ გზების ძებნისათვის; ოდესღაც თავად დრო იყო არა უბრალო თანმიმდევრობა, არამედ განუწყვეტელი ემანაციით უცვლელი აწმყო, რომელშიდაც იკრიბებოდა ყველა დრო: წარსული და მომავალი. ამ მარადიულობისაგან, რომელშიც ყველა დრო - ერთი დროა, გამოცალკავებული ადამიანი მოხვდა განზომად დროში, საათების ტყვეობაში, კალენდარულობაში, მოვლენათა მსვლელობაში. ვინაიდან, როგორც კი დრო იწყებს დაშლას გუშინ, დღესა და ხვალედ, საათებად, წუთებად და წამებად - ადამიანი უკვე აღარაა დროსთან თანხმობაში და რეალობა მიედინება მისი გვერდის ავლით. როდესაც მე ვამბობ: „ამ წამს...“ წამი უკვე განვლილია. დრო, რომელიც მნათობთა მოძრაობით იზომება, ადამიანს გამოჰყოფს რეალობისაგან, მარადიული აწმყოსაგან და როგორც ბერგსონმა აჩვენა, მის ყველა გამოვლინებას მოჩვენებითს ხდის.
როდესაც ფიქრობ ამ ორ საპირისპირო შეხედულებაზე, ამჩნევ, რომ ქრონომეტრული დრო წარმოადგენს ერთგვაროვან თანმიმდევრობას, რომელსაც არა აქვს არანაირი თავისებურებები; ყოველთვის თავის თავის ტოლია, უგულვებელყოფილი ვარამითაც და სიხარულითაც და მხოლოდ მიედინება. მითიური დრო, პირიქით, არაა გომოგენური რიგი ტოლი შუალედების, იგი დატვირთულია ყოველივე იმით, რასაც ჩვენი ცხოვრება შეიცავს: იგი ხანგრძლივიცაა, როგორც მარადიულობა, მოკლეა, როგორც ამოსუნთქვა, იგი დამღუპველიცაა და სასიკეთოც, ბარაქიანიც და უნაყოფოც. მითიური დრო გულისხმობს მრავალი დროის არსებობას. დრო და სიცოცხლე ერთმანეთს შეერწყმიან ერთ მთლიანობაში, რომელიც არ იხლიჩება. აცტეკები დროს სივრცეს უკავშირებდნერნ და თითოეული დღე შეესაბამებოდა ქვეყნიერების ერთ-ერთ მხარეს. იგივე შეიძლება ითქვას ყველა სხვა რელიგიურ კალენდარზე. ზეიმი - ეს არაა მხოლოდ უბრალო რაღაც თარიღი ან წლისთავი. იგი კი არ აღნიშნავს, არამედ აღადგენს მოვლენას: არღვევს ქრონომეტრულ დროს, იმისათვის რათა დაანაწევროს მოკლე საათებად, რომლებიც არაფერთან თანაზომიერი არაა, გაიმარჯვა მარადიულმა აწმყომ. ზეიმი აბრუნებს შემოქმედებითი ძალის დროს. განმეორება აღმოჩნდება დაბადება, დრო ბადებს, ბრუნდება ოქროს საუკუნე. აქ და ახლა, ყოველთვის, როდესაც მღვდელი ასწევს ზიარების თასს, ჩვენთან ნამდვილად ეშვება ქრისტე, მიენდობა ადამიანებს და იხსნის ქვეყნიერებას. როგორც კირკეგორი10 ფიქრობდა, ჭეშმარიტი მორწმუნენი - ქრისტეს თანამედროვენი არიან11. მაგრამ არა მხოლოდ საეკლესიო მსახურებით ან მითოლოგიური რიტუალით შემოიჭრება აწინდელი და აღმოფხვრის ცარიელ დენადობას; ჩვენთვის, ასევე, სიყვარულსა და პოეზიაშიც წამიერად იხსნება პირველქმნილი დრო. „დროის მიმატებით არ ხანგრძლივდება მარადიულობა“, - ამბობს ხუან რამოს ხიმენესი12 პოეტური წამიერების მარადიულობასთან დაკავშირებით. უდავოა, რომ დროის კონცეფციას, როგორც აწმყოს მდგრადობისა და წმინდა აკტუალობის უძველესი იდეა ზომად დროზე, რომელიც უკვე ვერ იჭერს რეალურობის უშუალო დინებას, დაჰყავს იგი აბსტრაქტულ სქემამდე.
დიხოტომია, რომლის შესახებაც ზემოთ ითქვა, თავის გამოხატულებას ჰპოვებს ისტორიისა და მითის, ისტორიისა და პოეზიის ურთიერთდაპირისპირებაში. მითო-პოეტურმა ეპოქამ, ისევე როგორც რელიგიურმა ზეიმმა ან ზღაპრებმა ბავშვებისათვის არ იცის თარიღები: „იყო და არა იყო...“, „როდესაც მხეცებმა ლაპარაკი იცოდნენ“, „ძალიოან დიდი ხნის უკან, დასაწყისში...“ ეს დასაწყისია - რომელიც არაა კონკრეტული დღის ან წლის, ეს საწყისია, რომელიც მოიცავს ყველა საწყისს, - შევყავართ ცოცხალ დროში, რომელშიდაც თითოეული წამი ჭეშმარიტად ყოველთვის თავიდან იწყება. რიტუალური წეს-ჩვეულების მეშვეობით, რომელიც ასახავს და წარმოადგენს მითიურ ტექსტს, პოეზიითა და ჯადოსნური ზღაპრის წყალობით, ადამიანი შედის სამყაროში, სადაც სხვადასხვა - ერთია, სადაც ყველაფერი ერთიანია. „ყველა რიტუალს ის თავისებურება აქვს, რომ მათში ყველაფერი ხდება ახლა, სწორედ ამ წამში“. ყველა ლექსი, რომელსაც ჩვენ ვკითხულობთ, არის ხელახალი შემოქმედება, სხვა სიტყვებით - რიტუალური წეს-ჩვეულება, ზეიმი.
თეატრი და ეპოსიც - ზეიმია, რიტუალური მოქმედებაა. თეატრში, ისევე როგორც ლექსის კითხვის დროს, ყოველდღიური დრო წყვეტს თავის სრბოლას და ადგილს უთმობს თავდაპირველ დროს. მაგრამ მხოლოდ ჩვენი თანამონაწილეობის წყალობით მითიური დრო, ყველა დროის მამა, რომლებიც მალავენ რეალურობის ჭეშმარიტ სახეს, ემთხვევა ჩვენი შინაგანი დროის შეგრძნებას.
ადამიანი, საათთა და წუთთა პატიმარი, ანგრევს უხილავი დროის ციხის კედლებს და შედის ცოცხალ დროში: სუბიექტური ბოლოს და ბოლოს გაიგივდა გარე დროსთან, ვინაიდან მან შეწყვიტა განზომადი არსებობა, გადაიქცა წმინდა აწმყოს დაუშრეტელ წყაროდ. მითისა და დღესასწაულის წყალობით - სულერთია, საერო იქნება თუ რელიგიური - ადამიანი ახერხებს გაარღვიოს მარტოობა და ხელახლა შეუერთდეს ქმნადს. აი ასე, სხვაგვარი სახით, ბუნდოვნად და ფარულად, მითი აღწევს ყველაფერში, რასაც ვაკეთებთ და თამაშობს გადამწყვეტ როლს ჩვენს ისტორიაში და აღებს კარებს თანამონაწილეობისათვის.
თანამედროვე ადამიანმა მოახდინა მითის რაციონალიზაცია, მაგრამ ვერ შეძლო მისი დანგრევა. ჩვენი მეცნიერების მრავალი ჭეშმარიტება, ისევე როგორც უმეტესი ნაწილი ჩვენი ეთიკური, პოლიტიკური და ფილოსოფიური დოქტრინების, არის მხოლოდ იმ მისწრაფებათა გამოხატულება, რომლებიც ოდესღაც მითის ფორმაში განსახიერდა. ჩვენი დროის სპეკულაციურ ენაში მითები თითქმის აუწერელია. უტოპიაში საერთოდ და კერძოდ თანამედროვე პოლიტიკურ უტოპიაში, მიუხედავად რაციონალური სამოსისა, რომლითაც ისინი მორთულან, განსაკუთრებული ძალით სახიერდება ყოველი საზოგადოების სიზმრებში, ოქროს საუკუნისკენ მისწრაფებაში, რომლისგანაც საზოგადოება განდევნილ იქნა და სადაც ადამიანები დროთა განმავლობაში აუცილებლად დაბრუნდებიან. ჩვენი დღესასწაულები - პოლიტიკური თავყრილობები, პარადები, დემონსტრაციები და სხვა რიტუალური აქტები - არის მომავალი მონანიების დღის წინარე სახეები. ყველა დახარბებულია პირველქმნილი თავისუფალი საზოგადოების დაბადებაზე, ხოლო ადამიანის - თავდაპირველ სიწმინდეზე.
ამის შემდეგ კი ისტორია აღარ იქნება; და დროთი წამება - ეჭვიანობა, მუდმივი აუცილებლობა სიკეთესა და ბოროტებას, სამართლიანსა და უსამართლოს, რეალურსა და ილუზორულს შორის არჩევანის გაკეთება - შეწყდება. კვლავ დაისადგურებს განუწყვეტელი აწმყო, საყოველთაო ერთიანობა; საგნები და ადამიანები ნიღბებს ჩამოიხსნიან და ჩვენ ბოლოს და ბოლოს ვიხილავთ მათ ჭეშმარიტ სახეებს.
ყოველნაირი მოკვდავი ან უნაყოფო საზოგადოება თვითგადარჩენის მიზნით ქმნის რაღაც ცოდვათა მონანიების მითს, მითს საკუთარი ნაყოფიერებისა და დიდი შემოქმედებითი შესაძლებლობათა შესახებ. მარტოობა და ცოდვილობა შემობრუნდება და გადაიქცევა სულიერ ერთიანობად და ნაყოფიერებად. საზოგადოებას, რომელშიდაც ჩვენ ვცხოვრობთ, აქვს თავისი მითი. ბურჟუაზიული სამყაროს უნაყოფობა გვაყენებს არჩევანის წინაშე: თანაშემოქმედების ახალი ფორმა ან თვითმკვლელობა. ასეთია, როგორც ორტეგა-ი-გასეტი ამბობდა, „ჩვენი დროის თემა“13 - ჩვენი სიზმრების მატერია და ჩვენი ქცევების აზრი.
თანამედროვე ადამიანი თავის თავს მოაზროვნე არსებად მიიჩნევს არა სიზმრებში, არამედ ცხადში. მაგრამ ამ გამამხნევებელმა, რეალისტურმა აზროვნებამ შეგვიყვანა კოშმარულ ლაბირინთში, სადაც გონების სარკეები დაუსრულებლად ასახავენ წამების საკანთა სანახაობებს. ჩვენ, მისგან თავდახწეულებმა, შესაძლებელია გავიგოთ, რომ ცხადად ვოცნებობდით და რომ გონების სიზმრები დაუნდობელია; და შეიძლება, მაშინ ჩვენ კვლავ დავიწყოთ სიზმრების ნახვა დახუჭული თვალებით.
შენიშვნები და განმარტებები
1. მარტოობა ასევე ნიშნავს სასჯელსაც - ესპან. soledad ნიშნავს მარტოობას და სევდას, ტანჯვასაც. აღნიშნულის საფუძველზე შეიქმნა ჟანრი - სასიყვარულო კაეშნის - „სოლეი“;
2. სიმონა დე ბოვუარი (1908-1986) - ფრანგი მწერალი; მხედველობაშია მისი ესე - „მეორე სქესი“ (1949);
3. ანრი ბრეტონი (1890-1966) - ფრანგი მწერალი, სიურეალიზმის ფუძემდებელი;
4. სვანის-სიტყვ-მარსელ პრუსტის რომანის - „დაკარგული დროის ძიებაში“ პერსონაჟი;
5. ედუარდ შპრანგერი (1882-1963) - გერმანელი ფსიქოლოგი;
6. „a pattern of atimeless moments“ – „მარადიული მომენტების ნიმუში“ - ციტატა ინგლისელი ლირიკოსისა და ესეისტის თომას სტერნს ელიოტის პოემიდან - „ლიტლ გიდინგ“ (1942);
7. „the twofold motion of withd – rawl – and – return“ – „გაყვანისა და დაბრუნების ორჯერადი მოძრაობა“;
8. მითი ლაბირინთის შესახებ - უფრო მეტად ცნობილია კრეტის ლაბირინთი;
9. გრაალი - წმინდა თასი შუა საუკუნეების ევროპულ ლიტერატურაში (სარაინდო რომანებში);
10. სორენ კირკეგორი (1813-1855) - დიდი დანიელი თეოლოგი, ფილოსოფოსი და მწერალი, ექსიზტენციალიზმის წინამორბედი;
11. ქრისტეს თანამედროვენი - ამავე ავტორის ტრაქტატიდან - „ვარჯიში ქრისტიანობასი“;
12. ხუან რამონ ხიმენესი (1881-1958) - ესპანელი ლირიკოსი და ესეისტი, ნობელის პრემიის ლაურეატი;
13. „ჩვენი დროის თემა“ - გამოჩენილი ესპანელი ფილოსოფოსის ხოსე ორტეგა-ი-გასეტის ფილოსოფიურ-ისტორიული ნაშრომი.
ახალი სტატიები
ბექა ახალაია - ლექსები 02:05მარიამ ცომაია - ლექსები 01:51ოქტავიო პასი - მარტოობის დიალექტიკა (თარგმანი - ნუგზარ კუჭუხიძე) 01:32ზაზა შათირიშვილი - ,,კოსმოსის კრიზისი", როგორც სამყაროს განსჯა 01:11დავით კაკაურიძე - საქართველოს ეროვნული ნაკრები ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის კონტექსტში 22:53რაულ ჩილაჩავა - ლექსები 18:40ქევსერ რუჰი (ქეთი ხანთაძე) - გადაღმა მხარე 18:37ჯემალ შონია - ლექსები 18:33
ახალი ნომერი
პირადი კაბინეტი